Archive for the ‘wuchod a zapad’ Category

Pjaty Handrij nětko tež w Narodnej bibliotece

29. April 2018

Wšitcy, kotřiž su sej pdf-dataju „Handrij_V“ składowali (zapłać Bóh za zajim), tule ničo noweho njezhonja. Štóž pak linki radšo ma, tu wotpowědny přistup do eksemplara w Němskej narodnej bibliotece namaka.

Handrij a Hanka w Hamburgu

Deutsche Nationalbibliothek:

https://d-nb.info/1156840392/34

małe woptawančko knihi:

Ze swojimi prěnimi w Hamburgu zasłuženymi sto eurami w zaku Handrij na zastanišću „St. Pauli“ ze slěborneho ćaha měšćanskeje linije U 3 wulěze. „U“ steji za prěni pismik podzemskeje železnicy němsce. Ale wulki dźěl tych U-čarow jězdźi horjeka, a tohodla jich syć Hamburgska hornja železnica rěka, jemu kolega powědaše.

Hanka ma wječor hišće seminar a Handrij tohodla tróšku chwile za dundanje. Wón wězo wě, zo su pódlanske dróhi tule zajimawše hač hłowne, tohodla ze swětosławneje Reeperbahny radšo do juha a do směra přistawa wotboči.

Po črjódce sej hrajkacych arabskich dźěći so jemu jaskrawje zdrasćena rjanolinka do puća stupi: Za sto euro změješ cyłu rjanu hodźinku ze mnu! – Handrij chcyjo nochcyjo stejo wostanje a dyrbi něšto wotmołwić, štož so jemu tež radźi: To pak je moja kompletna dźensniša mzda, štó móže telko za hodźinku zabawy płaćić? – Wón sej mysli, zo je wěcka z tym wotbyta, ale nětko so hakle započina: Pój, tebi to za sydomdźesat sčinju, lakowana rjanolinka bjez wahanja poskića.

Je mi žel, ale mam termin, jej Handrij łži, dokelž jemu ničo kmańše njezeschadźa. – Do profesionalnje wabjaceho holčeho wobliča so kusk mjerzanja měša: Pola twojeje mamy abo što? Sy ty šwulny abo što? – To sej dotal nichtó Cyžec Handrijej prajić zwěrił njeje. To je jemu pokiw, zo tu zwučene wašnje bjesady dodźeržeć njetrjebaš: A ty wěsće jenož z holcami darmotnje lěhaš, abo što? – Wona perpleksnje na njeho suta, a Handrij tutón wokomik wužiwa a so woměrje wotsala.

Ale wokoło róžka hižo zaso tajki žónski zadźěwk wosrjedź chódnika steji. Z nadutymaj nadromaj a, spodźiwnje dosć, cyle hłubokim hłosom. (…)

Dotalne wudaća Handrija:

4. Handrij w dojutrownej turbuleny

https://d-nb.info/1150468394/34

„Hanka, ta Sara z Budyšina nam afriskeho ćěkanca wjeze.“ „Aha, pon maš zawěsće hižo ideju, hdźe ma kadla w tutym domje kampěrować.“ „Hoj, hdyž budźe kofej hotowy.“ Při chěžinych durjach klinka. Młoda socialna dźěłaćerka w tróšku alternatiwnym outfiće steji tam z dołhim suchim kadlu w čornej kožanej jace, jeansach samsneje barby a z čerwjenym basecapom, kotrehož špodka je dozady wusměrjena, kaž je za młodźencow z tajkej špodkatej čapku z wašnjom. 

„Dobry dźeń, ja sym Handrij.“ Wón wjerchej ćěmnoty ruku tyka. Tón tróšku njewěsće hlada. „Nicht deutsch sprechen?“ – „Nur im Notfall. Pójtaj nutř. Chcemy najprjedy kofej pić.“ – „O.k., ich heiße Mohamed.“ – „To sej hižo myslach“, Handrij praji, mjeno kaž pola nas Jurij abo Handrij. Wšitcy so za blido sydaja. Handrij wšěm kofej naliwa. 

1.-3. Handrij a jeho rěčna rewolucija / Handrij mjez wjelkami / Handrij w hodownym chaosu

https://d-nb.info/1149195258/34

Farar: „Derje, myslu sej, zo smy so zrozumili. Staj zwólniwaj, swoje dźěći katolsce kubłać?“ (Hlada na Hanku.) 

Hanka (hlada na Handrija): „Swjaty Pawoł tola praji, zo je muž hłowa. Potajkim njech so nawoženja wupraji.“

Handrij: „Ja scyła hinak njemóžu hač katolsce, wšako ani wo Mohamadźe ani wo Lutheru zdaća nimam.“

3. Handrij w hodownym chaosu

https://d-nb.info/1148460594/34

„Ty tola wěš, zo so pola nas njekuri!“ mać jeho napomina. „Jowle so hižo jara kuri, hdyž so nětk dźělić dataj.“ „To njeje dźělenje, smy tola katolscy, mamoj so po kaznjach cyrkwje – porno tebi“, mać praji. Prjedy hač móžeše Handrij wotmołwić, nan na nju wujědźe: „Tej poslednjej słowje by sej zalutować móhła! Wón ma swoje žiwjenje kaž mój swoje.“ 

2. Handrij mjez wjelkami

https://d-nb.info/1144932513/34

Zatrabanske, to je wjelk! Handrij je hižo raz w Rěčicach był, před lětami je so dokładnje wobhonił – wjelk, dźiwje, njeskludźene zwěrjo, jeho fascinuje. Pjatnaće metrow wot njeho zdaleny steji dorosćeny wjelk a jemu při čilanju přihladuje. Pucher je prózdny a tuž ma Handrij ruce zaso swobodnej a z nimaj placa, tak wótře kaž móžno. Wjelk so njehiba. Handrij so stopnjuje: Z cyłeje šije rjeji: „Ćěr so, preč z tobu, nablaku!“ Ale wjelk drje serbsce njemóže a kaž přismoleny steji. Dalši pospyt: „Spadaj obesrańcu!“ Bohužel wjelk tež pólsce njerozumi a so ani milimeterčk njehiba.

1. Handrij a jeho rěčna rewolucija

https://d-nb.info/1144932289/34

Hanka ma akciju za wrótnu. Sedźi w swojim wuskim krótkim čornym šaće na čerwjenym konopeju, naliwa sej sekt, kiž je po bjesadźe z přećelkami zwostał, a čuje so kaž w filmje. Hłowu scomter dołhimi čornymi włosami dozady ćisnjenu a noze přez křiž hlada zasonjena na při blidku stejaceho šwižneho kadlu, kiž ju šibale-žedźiwje z wočomaj měri, a nimo njeho z woknom won do nocy.

K tomu so njedźelskej epizodźe Handrija tu w blogu přidružatej, kotrejž buštej lětsa w nalětniku wozjewjenej (ze zapodaćom titulow potajkim hnydom zaso namakaće):

STRAŠNE KUPANSKE CHOLOWY

Handrij kaž prašak na nju hlada: „Znajemoj so?“ – „Och, sy ty süß, ty tola z wěstosću zabył njeje, kak je z namaj we whirlpoolu było! Bohužel sy so bórze njejapcy zminył, bjeztoho zo telefoniskej čisle wuměnić móžachmoj. Ale to móžemy dźens nachwatać!“ Holca ze swojim kulojtym mjezwočom jemu dale a bliše přińdźe a cyle zbóžnje Handrijej do woči hlada. „O.k.“, wona po małkej přestawce pokročuje, „dźensa sy tróšku hinaši, ale to rozumju. Ty so kusk hańbuješ za to, štož smój we whirlpoolu činiłoj. Ale to njetrjebaš, běše smjerćrjenje.“

Čehodla Piwarc wo Piwarzu nětko njepiše a dokładny posudk Handrija pobrachuje

 Wobjed jich w hosćencu na třěše sejma wočakuje. Tak je so prajiło. We wosobnym restauranće pohosćenje pak tak dołho traje, zo Handrij prěnje piwko wupiwši dwě škleńcy na raz skaza, zo njeby čakacy zalačinił. „Tebje dla dyrbju so poprawom hańbować“, jemu Pětr do wucha šepta, ale skerje šibały, bjez poroka. Skónčnje wobjed přińdźe. Steak je tajki małki, zo sej Handrij mysli: To dyrbi předjědź być. Ale Pětr jeho powuči: „Tu chodźa ludźo, kotřiž ćělnje njedźěłaja, jim je to prawje tak.“

 

Lubosć w tutych sydom tekstach

Maš orientaciju na pućach Handrija? Poptom wěš, hač je tutu lubosćinsku scenu při sewjernym morju abo we Łužiskej jězorinje dožiwił:

Tón njemdry wukřik w sonje Handrija zaso zbudźi. Da swoje krótke jeansy na špundowanje padnyć, sam padnje na łožo a sej hnydom wusnje. Hdyž je wotućił, leža tež jeho spódnje cholowčki při łožu a Hancyne mjezwočo je bjezposrědnje před jeho wočomoj: „Što to dyrbi, knježe zaspanco, za čo z tobu w tutej spodźiwnej chaće přenocuju?“ Wonka wichor bjez přestawća howri. Wonaj so bjeze słowow namakataj a tworitaj katamaran na žołmach wótře šumjaceho morja, doniž na kupu zbóžnosće njedóńdźetaj.

Poćah k najlěpšemu přećelej

Štóž dokładnje čita, sobu dóstanje, zo je Handrijowy najlěpši přećel w prěnjej knize hišće serbski muž, ale wot druheje němski kadla. Wobchadźenje mjez twarskimaj dźěłaćerjomaj Handrijom a Ronnyjom je bjez tabuwow, kaž je mjez najlěpšimaj přećelomaj z wašnjom:

„Bin ich hier dein deutscher Sam?“, z Ronnyjoweho erta wujědźe, a k tomu: Samo sobotu mi druhdy samomu roboćić daš, hdyž so tebi radšo kumplej při swinjorězanju pomhać chce. A po swjatoku je ći žlokanje něhdźe druhdźe wažniše hač naš zhromadny projekt tu na statoku. – Handrij nožički a britwičku na kromu wumywadła kładźe a Ronnyjowemu rozhorjenemu wobliču w špihelu šibale praji: „Vergiss nicht, ich bin dein sorbischer Kanacke, der komische Bräuche hat.“ Na přikład zhromadnosć pěstować, Handrij wujasnjujo přispomni.

(Tuta scena rano w kupjele ze štwórteje knižki potom dale eskalěruje)

Dźěło

 Štož je dźensniši dźeń pozdatnje najwažniše w žiwjenju, dźěło, je w žiwjenju Handrija a Hanki wězo stajnje prezentne, ale jenož jako pozadk. Čehodla to tak je, čitar hižo w prěnim powědančku zhoni:

Što je wón na někajkim zdalenym twarnišću rył abo rumował, ju wulce njezajimuje. Wona ma w móšni jeho foto. Wón, cyle zbrunjeny wot pražaceho słónca, w krótkich jeansach na róštach, šibale dele na fotografa hlada. Wobraz wšo praji. So wě, zo ma tež wón ju na foće přeco při sebi, ale nic před laptopom sedźacu abo wosrjedź polcow połne knihow w bibliotece. Wobdźiwuje jeje mudrosć a to, štož wona z njej čini. Ale jeje dźěłowy biotop jemu jako fotomotiw powabny njeje. Tohodla wona na foće w jeho móšni bičwolejbul hraje.

 

Z Handrijom w načasnych Serbach po puću

11. Januar 2018

Tuchwilu steja štyri powědančka „serbskeje hyperrealistiskeje literatury“ Piwarca w Němskej narodnej bibliotece swobodnje k dispoziciji.

 AKTUALNA KNIŽKA:

 Handrij w dojutrownej turbulency (24 stron)

https://d-nb.info/1150468394/34

Křižer Handrij ze swojej lubej Hanku pod jednej třěchu z přeswědčenym ateistom, jeho tróšku ewangelskej slubjenej a wćipnej pjećlětnjej dźowčičku, rodźenym muslimom a jeho punk-lubku – a z njewočakowanymi wopytami, dwójce policije. Čini to hišće špos? Namakaš jowle jutrowny měr? – Literarna wersija wědomostneho přepytowanja starych a nowych konfliktow.

Handrij a jeho rěčna rewolucija / Handrij mjez wjelkami / Handrij w hodownym chaosu (trilogija – 54 stron)

https://d-nb.info/1149195258/34

Handrij w hodownym chaosu

https://d-nb.info/1148460594/34

Handrijowaj staršej chcetaj swoje mandźelstwo anulować dać. Na to wotmołwi Handrij z njewšědnym wulětom, kotryž mać a nan hižo ženje njezabudźetaj. Připódla ma wón hišće diskusiju ze sejmikarjom wjesć, kopańcu hrać a so wot mjeztym najlěpšeho přećela Ronnyja překwapić dać. A na kóncu sedźitaj z Hanku při fararju …

Handrij mjez wjelkami

https://d-nb.info/1144932513/34

Kak so ći wjedźe, hdyž wječor pozdźe ze sawny stupiš a sy na zahrodźe njejapcy z wjelkom konfrontowany? Tež spodźiwny poskitk inwestora płuwaceje wjeski wužaduje – a pon je tam hišće tuta fejta, hdźež Handrij w srjedźišću třiróžka wotući. Na montaži w Frankobrodźe nad Mohanom dóńdźe k přewrótej. Připódla Handrij a Hanka „dźender“ rozpušćataj.

Handrij a jeho rěčna rewolucija

https://d-nb.info/1144932289/34

Twarski pomocnik a wědomostnica – Handrij a Hanka staj w swojim minidomčku njemylenaj w luboznej harmoniji žiwaj, doniž sej Pětr z krajnoradneho zarjada jeju pomoc přećiwo „módrej žołmje“ nježada. Štož so na Bohatej hasy dorěči, móže Handrij hakle doma zwoprawdźić. Hancyny serbski algoritm skónčnje swojemu lubemu flashmob noweho typa zmóžni.

Serbja su swobodniši – bjez klišejow

25. Mai 2013

K najhusćišo wužiwanym předsudkam słuša wuprajenje, zo Němcy pozdatnje woblubowani njejsu. Tola woprašowanje BBC po cyłym swěće to nawopačne pokazuje: Němska je najwoblubowaniši kraj swěta – čitajće tule zajimawu aktualnu powěsć.

Wjele so piše wo SED a Serbach po wójnje. Ale tež to namakamy:  Der sächsische Landtag beschloß auf Antrag der SED-Fraktion im Frühjahr 1948 ein „Gesetz zur Wahrung der Rechte der sorbischen Bevölkerung“, und Altkommunist Wilhelm Koenen, Erster Sekretär der sächsischen Partei-Organisation, erklärte es zur „Ehrenpflicht eines jeden Deutschen“, die „bisher im Schatten gestandene schöne Blume der sorbischen nationalen Kultur in die Sonne zu stellen“ — zur „Verschönerung unseres gemeinsamen Vaterlandes Deutschland“. A štó to cituje? Nic „Neues Deutschland“, ale zapadnoněmski powěsćowy magacin „Der Spiegel“ w lěće 1974 – čitajće tule smjerćzajimawu rozprawu „Špihela“ wo Serbach w NDR.

Kardinal Meisner ma w němskej zjawnosći image zezadkarja – nimale wšitke medije čujachu so nětk zaso w tutym widźe na duchowneho wobkrućene. Žurnalisća su so na jeho interviewje wo towaršnostnych prašenjach postorkowali – čitajće tule prowokantne tezy w originalu. – Na kongresu re.publica blogowacych ludźi staj Tanja a Johnny Haeusler njedawno w narěči prajiłoj, zo trjebaja ludźo z dźěćimi prěnjotnje wjac chwile město dale a fleksibelnišich modelow dźěłoweho časa a poskitkow pěstowarnjow zo by dyrbjała jedna mzda za zežiwjenje swójby dosahać. Hladajće tule widejo z jeju narěču, za kotruž staj na městnje a w syći njesměrnje wjele přihłosowanja žnjałoj:

http://www.youtube.com/watch?v=PDYEl62g1b8 – Wjele rozdźěla pak mjez reakcionarjom a supermodernymi njeje :-).

Tohodla: Swobodne žiwjenje zwonka zakótwjenja we wopačnych klišejach je móžne. Runje w Serbach, hdźež su ludźo tradicionelnje bóle na praktiske aspekty hač na wulke ideologije wusměrjeni, kaž je tež SEDnikam – hlej přinošk Špihela – pozdźišo switało :-).

http://de.wikipedia.org/wiki/Johnny_Haeusler

http://www.re-publica.de/about

Kniha za staršich, zo bychu wobchadźenje dźěći z internetom lěpje rozumić móhli: http://netzgemuese.com/ (awtoraj: Tanja a Johnny Haeusler)

PS.: Dźakuju so facebook-přećelce Kristin za pokiw na widejo Haeuslerec mandźelskeju.

Spěchowanski čas za Serbstwo – a komunikaciju: Starodostojna kultura trjeba načasnu rěč

9. März 2013

Za tónle přinošk sym sej jednu swojich najlubšich krawatow zwjazał, přetož chcu z nowym biskopom Heinerom Kochom započeć – jeho interview w najnowšim wudaću „Zeit“

http://www.zeit.de/2013/11/Heiner-Koch-Bischof-Dresden

sym runje z wulkim zajimom čitał. Druhe prašenje: „Móžeće hižo něšto słowow saksce abo samo hornjoserbsce?“ Jasna wotmołwa sympatiskeho muža z Porynskeje: „Nu freilich.“

ja

Piwarc w swjedźenskim outfiće k češći našeho noweho porynskeho biskopa 🙂

Mój nimale runolětnik Til Schweiger je před poł lětom w telewiziji na konopeju Thomasa Gottschalka we „Wetten, dass…?“ připowědźił, zo budźe wón z nowym komisarom „Tatort“. Jutře wječor je tak daloko. Jako rodźeny Hamburgčan so wjeselu, zo rěka wusyłanje „Witajće k nam do Hamburga“.

Wjele časa – wažny wokomik

Za nastudowanje filma trjebaš tydźenje abo měsacy, za natwar wobšěrneho słowoskłada wjele lět. A za tajke něšto bytostne kaž identitu? Jedyn wokomik. Sym tehdom jako „Marcel Braumann“ próstwu wo zastup do TCM zapodał, a woni su „Marcela Braumana“ přiwzali, druhi „n“ bě preč. Tak chětř móžeš so ze Serbom stać :-). A kajki ty sy, to ći druzy potom praja. „Katolski Serb Hamburgskeho pochada“ bě definacija na kwasu z erta dźowki swakoweje – z tym bě těz tute prašenje rozrisane.

Inwesticija časa za žiwjensku kulturu

W medijach je w artiklach wo přichodźe Serbow přeco wo spěchowanskich pjenjezach z rěču. Hišće wažniši pak je spěchowanski čas – škoda, zo so tajkile wobrot dotal njewužiwa. Štóž w lajskej dźiwadłowej skupinje abo wjesnym ansamblu sobu hraje, w chórje spěwa, basnje abo blog pisa, kulturne abo sportowe zarjadowanja organizuje atd., tón inwestuje dobry čwak swojeje eksistency do spěchowanja serbskeje žiwjenskeje kultury.

Biskop při kopańcy

Nowy biskop chce sej dosć chwile brać – nic jenož za do opery chodźenje, ale wón budźe tež při kopańcy Dynamo Drježdźany – 1. FC Köln přitomny. A z Kölnskim karnewalom njedźiwajcy noweho zastojnstwa zwjazany wostanje, je wón přilubił. Jeho identita pak so wulce njezměni, dokelž je „Bóh w Drježdźanach a Kólnje samsny.“

Ćeže při přełožowanju wěrnosće do wšědneho dnja

A što je najwjetše wužadanje Serbstwa a katolicizma dźensniši dźeń? Heiner Koch rěči w interviewje wo wocuzbnjenju mjez cyrkwinskej liturgiju a wšědnym žiwjenjom ludźi, štož wón při bjesadźe w swojej najlubšej korčmje spóznawa. Wjele ludźi njeje direktnje njewěriwych, ale nima hižo přistup k zapřijećam nabožiny, na přikład k słowu „hnada“. Potom woni praja: „Nochcemy hnadu měć, ale swoje prawo.“ Cyrkej ma „komunikaciski problem“.

Kak rěčimy wo serbskej kulturje?

Podobne problemy mamy ze słowoskładom narodneho patosa, kotryž jednym wutrobu wohrěwa a druhich wotstorkuje. W Serbach je hižo spomóžny konsens, zo přisłušnosć wšelakim swětonahladam a stronam žanu rólu při zhromadnym pěstowanju serbskeje rěče a kultury njehraje. Ale z kotrymi słowami wo swojej kulturje rěčimy, to dyrbimy w kóždej dobje znowa wunamakować.

Lubosć jako přikład za wšo druhe

To nima ničo z wonječesćenjom starodostojnych tradicijow činić. Muž a žona so dźensa tež hinak namakataj hač před sto lětami. Ale wěra do wulkeje lubosće poražena njeje, nawopak: Wona njeje ženje sylniša była hač w našej dobje, kaž cyły program kinow po cyłym swěće njepřestawajcy pokazuje. Žeńtwa z lubosće je w našich kónčinach mjeztym dawno standard, štož w starych časach hustodosć tak było njeje. Lubosćinska kultura je so pak tež w rěčnym nastupanju zasadnje změniła – a to je tež derje tak :-).

Wjesołe hody a strowe nowe lěto Wam přeju – witaj, lěćo lětstotka 2013, tež k nam we Łužicy!

23. Dezember 2012

„1913 – lěćo lětstotka“ rěka nowa kniha, kotraž lěto wopisuje, hdyž je so naša nětčiša doba započinała. Literatura, wuměłstwo a hudźba su swój potencial wuměrjowali. Po dwěmaj swětomaj wójnomaj, po kóncu stareju antagonistiskeju blokow a přechadźe čłowjestwa do bjezkónčneje syće mjezsobnosće so nětk 2013, lěćo lětstotka, scomter kóncom tuteje doby bliža, nic jenož dokelž je Maya-protyka za čas po 2012 zahajenje noweje fazy stawiznow připowědźiła … 🙂 Běrtlk lětstotka po přewróće je najwjetši čas stare kolije a přežite konflikty wopušćić.

wid_hody

Apropos kolije: Rańše slědy dźensa na jutřiše hody bjez sněha pokazaja – w stopach a kolijomaj je hižo kusk wody widźeć, taće ćišći wčerawšu zymu nabok. Ničo njebudźe drje z běłymi hodami, ale přeju Wam wšěm njedźiwajcy toho krasnu hodownu naladu, rjane swjate dny, měrny čas „mjez lětomaj“ a dobry start do stroweho noweho lěta! A taće bě symbol za přewinjenje „zymneje wójny“ (mjeztym tež za změnu klimy, ale to njech tule wulku rólu njehraje, přetož njewěmy, kotry podźěl matej na tym čłowjek a słónco):

Połsta lět po 1913 sym so narodźił, sydomnaće měsacow po twarjenju Berlinskeje murje. Dźensa ani njeje cłownikow mjez Němskej a susodnymi krajemi, a mjez mojim ródnym městom Hamburgom a wuzwolenej domiznu we Łužicy njeje hižo murjow, kałatych grotow a wojakow na stražnicach, ale derje wuhotowanych awtodróhow, na kotrychž móžeš w pjeć hodźinach bjez přestawki z Hamburga do Zhorjelca jězdźić. A EU je lětsa za swój model zhromadnosće ludow bjez hranicow měrowe nobelowe myto dóstała. Na „starym kontinenće“ z – tuchwilu hišće – najstaršej ludnosću na swěće je najkompleksnišich administratiwnych strukturow, z kotrymiž móžeš zasadnje wšě nutřkowne konflikty bjez namocy rozrisać.

Stupace žiwjenske wočakowanje ludźi po cylym swěće ma něšto z ewoluciju činić: Čłowjek trjeba dale a wjac časa, zo by so w dale a kompleksnišim globalizowanym swěće zadomić móhł. 35-lětny wobydler starokamjentneje doby je starc był, rowjenk samsneje staroby w našim času je hišće „młodostny“. A hdyž dźěše lětsa wo nowe wjednistwo Lěwicy, bě w medijach tež rěč wo wuznamje Hamburgskeho politikarja z mjenom Jan van Aken (51), a wón bu předstajeny jako „młody muž“. Nó haj, z mojeho subjektiwneho wida su abrahaminy z dobrej składnosću, so jako dorosćeny začuwać, kiž je nětk poprawnym wužadanjam žiwjenja zrosćeny. Stary być móžeš potom hišće běrtlk lětstotka pozdźišo – abo tež nic …

Čehodla tež klětuše „serbske lěćo lětstotka“ wočakuju? Dokelž maja ludźo wšě „ekstremy“ syte, kotrež su protagonisća wšelakich kulturnych a politiskich prudow sto lět dołho wuspytowali. Jim je tež dosć a nadosć wospjetowanjow starych konfliktow dokoławokoło přeco samsnych temow a to lětdźesatki dołho ze samsnymi eksponentami w zjawnych rozestajenjach. Na proze k nowej dobje steji přesyćenosć – přewjele informacijow, přewjele tworow, přewjele poskitkow a přewjele žwanjow na wšěch kanalach dla. A konkluzija je, jenož to k wědomju brać, što nam dale pomha k połnosći zhromadneho žiwjenja.

1990 – 2012: Stawizny so we wjetšim wobłuku wospjetuja / hriwna, euro a njewusłyšeni profeća

30. Juni 2012

1.7.1990: Zapadna hriwna je so jako nowa měna w NDR zawjedła. Ludźo su so nad nowymi tworami we wobchodach wjeselili. Něšto lět pozdźišo bě wuchodoněmska industrija k najwjetšemu dźělej zawrjena – starši dźěłaćerjo móžacha so dočasnje na wuměnk podać, wjele młodostnych je pak bjezdźěłne było pak do zapadoněmskich zwjazkowych krajow, Šwicarskeje a Awstrikskeje šło. Hospodarstwo we wuchodźe njebě wubědźowanjakmane a je bjez škita słabeje měny, kotraž je NDRske produkty zwonka kraja potuńšiła, zwrěšćiło a rukowaćelstwo je zbytki za jednu hriwnu předawało.

Tehdom bě wuwiće wotwidźomne – Gregor Gysi je to připowědźił. Lětdźesatk pozdźišo staj runja politikarjej PDS dwaj načolnaj sakskaj politikarjej CDU ze samsnymi argumentami přećiwo wulkej Euro-conje hłosowałoj: Ministerski prezident Kurt Biedenkopf a financny minister Georg Milbradt. Efekt zawjedźenja noweje měny w nimale wšěch krajach EU: W južnoeuropskich krajach je hospodarstwo přez konkurencu ze sylnymi industrijnymi stejnišćemi wosebje w Němskej ekstremnje zesłabjene a wulki dźěl młodźiny je bjezdźělny. Najwažniši rozdźěl pak je: W Němskej buchu sćěhi kolapsa wuchodneje industrije w zhromadnym kraju zmištrowane. A tak financuja nětk w Bayerskej a Badensko-Württembergskej dźěłacy a derje zasłužacy wnučcy zapadoněmskich wuměnkarjow swojim dźědam a wowkam dobru rentu.

Tohodla je njedźiwajcy fiskalneho pakta a druhich konstruktow, kotrež ani ći njerozumja, kotřiž su je wobzamkli, poprawom jenož dweju realistiskeju móžnosćow: Pak euro-conu zaso rozpušćić pak zjednoćene staty Europy załožić, tak zo móžeš runja Němskej po 1990 problemy politisce w jednym staće rozrisać. Wosobinsce tutu druhu wariantu (USE :-)) preferuju. To pak njerěka, zo budźe za Němsku a jeje zwjazkowe kraje tunja wěcka. Tež němska jednota hač do dźensnišeho zapadoněmskim zwjazkowym krajam kóšty do etatow přinošuje, ale wone su tež přewšu měru profitowali, přez derje wukubłanych młodych ludźi z wuchoda a nowe wiki za swoje produkty.

W Mnichowje wbohi raws, we Łužicy chěžkar

30. April 2012

Kóždy třeći wobydler NDR, kiž je po přewróće do zapada přesydlił, je so mjeztym zaso wróćił. To je nětk bayerska wědomostnica wuslědźiła. Njedźiwajcy wšelakich motiwow – žedźba za domiznu, lěpšim zwiskom ze swójbnymi atd. – je tež, tak moje přispomnjenje k temje, dawno znatych krutych faktow kaž na přikład:

Młody policist w Mnichowje ma wysokich podružnych pjenjez dla wulke problemy, za sebje a swójbu so hodźace bydlenčko w měsće namakać – we Łužicy móže sej wón swójsku chěžku z rjanej zahrodu kupić. We wubědźowanju wo derjeměće móže naša prowinca dale a lěpje wobstać – tute wuwiće je tež na dobro serbskeho ludu a zakótwjenja jeho dorosta w serbskim kraju.

Moje žiwjenje jako nachwilny Zhorjelčan

8. Juni 2011

Hdyž na awtodróze při Zhorjelcu prěni pućnik widźu – „Drježdźany 96 km“ –, sej myslu, zo bych to jako dojězdźowar tež dołhodobnje kóždy dźeń mištrować móhł, wosebje hdyž njebych připódla hišće we Łuze ryby zastarować a kwětkam přiliwać trjebał. Čłowjek so na nimale wšo nastaja, abo kaž je moja wowka rady prajiła: „Man gewöhnt sich an allem.“ To drje cyle porjadnje němsce njeje, ale w Porurskej su ludźo pod wliwom socialneho „škrějneho tyhela“ hórnistwa, hdźež su wjesnjenjo, měšćenjo, Němcy, Polacy a druzy w podkopkach hromadźe dźěłali, swójsku rěč wuwiwali. Running gag je krótkobjesada maćerjow w tramwajcy wo spodźiwnym zadźerženju jedneje holcy. Žona so zadźiwanje praša: „Darf dat dat?“ Druha wotmołwi: „Dat darf dat.“ Potom prěnja, tón raz rozhorjena: „Dat dat dat darf!“

Wčera smój z maćerju k wječeri při jeje najlěpšej přećelce Renaće byłoj – wona je 81ćiny woswjećiła. Wjele ludźi je w krasnym dwuposchodowym bydlenju wumělsce tworajceje žony Hamburgskeho pochada pobyło. Kóždy je něšto k jědźi resp. k piću přinjesł. A nimale wšitcy su jónu ze zapada Němskeje w Zhorjelcu přichadźacy rentnarjo, kotřiž su so dawno w měsće nad Nysu zadomili. Tež Strittmatterec mandźelskaj z městačka při Stuttgardźe, kotrajž nimataj ničo ze sławnym spisowaćelom činić, ale staj runja wšěm přitomnym zdźěłanaj a mnohostronsce zajimowanaj. Klasiske byrgarstwo resp. tak mjenowana srjedźna woršta towaršnosće, kotraž je so přez kubłanje resp. powołanje definowała – nic přež wobsydstwo wulkokapitala. Bohaći ludźo maja w starobje hinaše městna za wotpočink … Stari zapadni w Zhorjelcu so wosebje na kulturnym žiwjenju města ze swójskimi poskitkami abo jako přihladowarjo a připosłucharjo w dźiwadle a na koncertach wobdźěleja.

Tež „Bone“, alternatiwny młody wuměłc ze japanskej přećelku, kiž so wo wožiwjenje wulkeho stareho doma wosrjedź stareho města stara, kotryž je jemu hospodarsce přežadany wobsedźer k wužiwanju přewostajił, bě runja Peterej Chemnitzej, žurnalist měšćanskeho wudaća Sakskich Nowin, na feće Renaty. Chemnitz hižo wot spočatka 90-lět w Drjeźdźanach znaju, hdyž smój jako kolegaj-žurnalistaj krajnu politiku po přewróće wobkedźbowałoj. Poprawom by so słušało, zajimawe nazhonjenja woneho turbulentneho časa za wida medijow w Sakskej w knize napisać, wón měni. Apropos medije: Internetny portal „Flurfunk“ sceny sobudźěłaćerjow medjow je wčera w sakej stolicy swoje prěnje narodniny swjećił – 184 ludźi je přizjewjenych było – mjez nimi samo minister. Tak nowe inowatiwne syće wšelakoreho razu nastawaja – w Zhorjelcu, Drježdźanach a druhdźe.

Tři kraje, tři puće do přichoda

13. Oktober 2009

Tři zwjazkowe kraje, tři wšelake knježerstwa, hačrunjež by we wšěch tutych krajach podobne zrjadowanje koalicije móžno było. Na tym widźiš, zo němski federalizm njedźiwajcy kritiki derje funguje: Regionalni politikarjo su derje na wosebitosće mentality w jich kraju wusměrjeni. W Posaarskej su so Zeleni prěni raz po cyłej Němskej za zwjazk z CDU a FDP rozsudźili, po tym zo bu w mojej starej domiznje, w Hamburgu, prěnja čorno-zelena koalicija załožena. Štóž wě, kajkich rozestajenjow je w Posaarskej mjez druhim wo prašenju dalewjedźenja hórnistwa a štó kajku poziciju zabjerje, njemóže so dźiwać, zo nochcychu Zeleni z Lafontaineom hromadźe dźěłać.

W Durinskej je ta wěcka kusk komplikowaniša była. Na jednym boku su so socialdemokraća jasnje za politisku změnu zasadźeli, na druhim boku je CDU jim přez wotstup Althausa interpretaciju wolóžili, zo je „system Althaus“ nimo a móža nětk styrjo ministrojo ze stron SPD z knjenju Lieberknecht (CDU) takrjec nowu politisku dobu w Durinskej zahajić. Nimo toho móže sej knjez Maćij wuličić, zo jeho strona w tutej koaliciju wjetšu rólu hraje hač w čerwjeno-čerwjeno-zelenym zwjazku w Erfurće. Cyle wothladajo wot toho, zo so politiske jednanje na poćah mjez wosobami złožuje a njewobsteji dosć dobreho poměra mjez Maćijom, krajnym předsydu SPD, a Ramelowom, načolnym politikarjom Lěwicy.

W našim susodnym kraju, w Braniborskej, stej SPD a CDU dźesać lět pragmatisce hromadźe knježiłoj, stož byštej wonej tež dale činić móhłoj. Ale sprěnja ma SPD po kóncu koalicije z CDU na zwjazkowej runinje zajim dopokazać, zo je wjac hinašich knježerstwow a z nimi dołhodobnje wotpowědny ćišć ze zwjazkoweje rady přećiwo čorno-žołtej koaliciji móžno. Zdruha je so Lěwica při wólbach do zwjazkoweho sejma na teritoriju Braniborskeje z najsylnišej stronu stała, a ministerski prezident Platzeck dyrbju z tym ličić, zo to přichodny raz tež na krajnej runinje tak budźe, jeli móže Lěwica dale jako opozicija skutkować.

Štó je „wot jow“?

3. Oktober 2009

W našich rozswětlenych časach so rady praji, zo pochad čłowjeka žanu rólu njehraje. Njedźiwajcy toho kóždy wě, zo to emocionalnje njetrjechi, čehoždla je křesćanskodemokratiski načolny kandidat při wólbach w Sakskej na plakatach a w interneće jako „tón sakski“ wustupił a jeho socialdemokratiski kolega w susodnym zwjazkowym kraju jako „tón braniborski“. Čim intensiwnišo je so we wólbnym boju wo wažnosći praweho – sakskeho resp. braniborskeho – pochada rěčało, ćim bóle wězo nětk napadnje, zo je šěsć wot dźesać čłonow noweho knježerstwoweho kabineta w Drježdźanach zapadoněmskeho pochada.

Na namjet CDU, dokładnje prajene ministerskeho prezidenta Tilicha, šef statneje kenclije, kultusowy minister, financny minister a ministerka za wědomosć a wuměłstwo. FDP je dweju ministrow wuzwoliła, kotrajž staj wobaj w Badensko-Württembergskej wotrostłoj: ministra za justicu a Europu a hospodarskeho ministra, kiž je zdobom naměstnik ministerskeho prezidenta. So wě, zo ma zestawa kabineta tež něšto z tym činić, zo so z ministrom w srěnjej starobje stanješ, štož woznamjenja, zo su osije w tutej starobje swoje wukubłanje hišće w NDR wotzamkli. Po dospołnym rozpušćenju marxistisko-leninistisce wobwliwowanych duchownych wědomosćow su wosebje z wida tak mjenowanych byrgarskich stron kaž CDU a FDP jenož přirodowědnicy za politiske zastojnstwa po přewróće do prašenja přišli. Wotpowědnje tež prěni krajny sejm wupadaše.

Najebać to su woni w postrewolucionarnym času na to dźiwali, zo je dosć domoródnych w knježerstwje, z tym ličo, zo so zapadni zastojnicy w aparaće ministerstwow wo po zapadnych regulach fungowace knježerstwo staraja. Dwaceći lět po přewróće so zapřijeće „domoródny“ znowa definuje. Štóž je kaž nowy minister za justicu dr. Martens před lětdźesatkomaj do Sakskeje přišoł a je sej tule powołansku eksistencu natwarił a swójbu załožił, je poprawom runja krajanam, kiž su w Sakskej wotrostli, „wot jow“. Snadź samo bóle hač ći, kiž su so w Sakskej narodźili, ale potom nimale cyły čas žiwjenja w zapadźe byli. Tak njech je naměstnik „toho sakskeho“ nětk „tón šwabski“ …